Tác giả: Liz Lagniton | 2026-06-23

Phán quyết trọng tài Biển Đông năm 2016 vẫn là một trong những thắng lợi pháp lý quan trọng nhất của Philippines, nhưng sau một thập kỷ, vẫn còn bị nhiều người hiểu lầm về ý nghĩa thực sự của phán quyết này.

Phán quyết ngày 12/7/2016 đã bác bỏ những khía cạnh then chốt trong các yêu sách hàng hải mở rộng của Bắc Kinh, khẳng định quyền đánh bắt truyền thống của ngư dân Philippines tại bãi cạn Scarborough và củng cố vị thế pháp lý của Manila ở Biển Tây Philippines.

Tuy nhiên, phán quyết này không phân định chủ quyền đối với các đảo và bãi đá đang tranh chấp, cũng không chấm dứt các cuộc đối đầu trên biển. Các tàu Trung Quốc vẫn tiếp tục hoạt động tại các vùng biển tranh chấp và Bắc Kinh đến nay vẫn bác bỏ phán quyết này.

Manila vẫn viện dẫn phán quyết này để bảo vệ lập trường của mình về Biển Đông.

Trước việc Bắc Kinh mở rộng sự hiện diện trên biển, Philippines đã chuyển sang biện pháp trọng tài vào tháng 1/2013 sau cuộc đối đầu tại bãi cạn Scarborough năm 2012. Manila đã định hình vụ kiện xoay quanh các quyền hàng hải thay vì chủ quyền lãnh thổ, qua đó cho phép hội đồng trọng tài đánh giá các yêu sách của Trung Quốc theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) mà không cần phải phân định quyền sở hữu đối với các thực thể đang tranh chấp.

Cách tiếp cận này sau đó được một số nhà phân tích mô tả là việc sử dụng "chiến tranh pháp lý" (lawfare) một cách chiến lược, một nỗ lực có tính toán nhằm "vận dụng có chiến lược các cơ chế pháp lý quốc tế hiện hành để đối phó với sự lấn tới về quân sự và hàng hải của Trung Quốc", theo một bài bình luận do Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam (RSIS) tại Singapore công bố hồi tháng 4.

Trọng tâm của tranh chấp là cái gọi là "đường chín đoạn" của Trung Quốc, một yêu sách bành trướng bao trùm hơn 80% diện tích Biển Đông.

Tòa trọng tài bác bỏ các yêu sách của Trung Quốc

Các quan chức Philippines cho rằng yêu sách này vượt quá các quyền hàng hải được công nhận theo luật pháp quốc tế và xâm phạm các khu vực nằm trong Vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) rộng 200 hải lý của nước này ở Biển Tây Philippines, tên gọi mà Manila dùng để chỉ những phần của Biển Đông thuộc phạm vi quyền tài phán hàng hải của mình.

Kết luận có ý nghĩa quan trọng nhất của hội đồng trọng tài là các yêu sách về quyền lịch sử của Trung Quốc trong phạm vi đường chín đoạn "không có cơ sở pháp lý" trong chừng mực chúng vượt quá các quyền hàng hải được UNCLOS quy định.

Hội đồng trọng tài xác định rằng không một thực thể nào trong số các thực thể tranh chấp tại quần đảo Trường Sa đủ điều kiện được coi là đảo có khả năng tạo ra Vùng đặc quyền kinh tế rộng 200 hải lý.

Hội đồng trọng tài cũng kết luận rằng Trung Quốc đã can thiệp vào các hoạt động đánh bắt cá và khai thác dầu khí của Philippines trong các khu vực thuộc vùng đặc quyền kinh tế của nước này, đồng thời gây ra những tổn hại nghiêm trọng đối với môi trường.

Tuy nhiên, phán quyết này không phân định chủ quyền đối với các đảo và bãi đá đang tranh chấp, bởi vấn đề đó nằm ngoài thẩm quyền xét xử của hội đồng trọng tài. Thay vào đó, phán quyết tập trung vào các quyền hàng hải và việc diễn giải luật pháp quốc tế.

Thiết lập một khuôn khổ pháp lý

Vụ kiện trọng tài này chưa bao giờ được kỳ vọng sẽ giải quyết dứt điểm tranh chấp ở Biển Đông.

Mục tiêu chính của vụ kiện là làm rõ cách thức UNCLOS được áp dụng tại các vùng biển tranh chấp và thiết lập một khuôn khổ pháp lý để đánh giá các yêu sách hàng hải.

Phán quyết này đã củng cố vị thế pháp lý của Manila và xác lập các nguyên tắc vẫn tiếp tục được các chính phủ ủng hộ trật tự dựa trên luật lệ tại Biển Đông viện dẫn.

Khi phán quyết sắp bước sang năm thứ 10, Chính phủ Philippines vẫn tiếp tục nhấn mạnh tầm quan trọng của phán quyết này.

Theo tờ Philippine Star, Ngoại trưởng Ma. Theresa Lazaro cho biết vào đầu tháng 6 rằng phán quyết này là "cuối cùng, có tính ràng buộc và không thể thương lượng".

Một hiểu lầm phổ biến

Một trong những khía cạnh bị hiểu sai nhiều nhất của vụ kiện là việc thực thi phán quyết, hoặc chính xác hơn là sự thiếu vắng cơ chế thực thi.

Phán quyết của hội đồng trọng tài có giá trị ràng buộc pháp lý đối với cả Philippines và Trung Quốc theo UNCLOS, nhưng các tòa án và cơ quan tài phán quốc tế lại không có cơ chế cưỡng chế thi hành.

Do đó, việc thực thi phụ thuộc vào ngoại giao, sức ép chính trị, sự ủng hộ của cộng đồng quốc tế và thiện chí của các quốc gia trong việc tuân thủ luật pháp quốc tế.

"Do đó, quốc gia chiến thắng phải kiên quyết khẳng định phán quyết mà mình giành được", ông Antonio Carpio, cựu thẩm phán Tòa án Tối cao Philippines và là một trong những người ủng hộ phán quyết nổi bật nhất, phát biểu trong một cuộc phỏng vấn năm 2021.

"Philippines phải chủ động đưa ra phản đối, bởi nếu không, chúng ta sẽ mặc nhiên chấp nhận điều đó", ông Carpio nói tại một diễn đàn ngày 9/6, theo tờ Manila Bulletin.

Giá trị vẫn còn nguyên

Trung Quốc đã từ chối tham gia quá trình tố tụng trọng tài. Các quan chức Trung Quốc nhiều lần mô tả phán quyết là vô hiệu và không có giá trị, đồng thời yêu cầu tiến hành đàm phán trực tiếp để giải quyết các tranh chấp ở Biển Đông.

Bất chấp lập trường của Bắc Kinh, phán quyết ngày càng được nhiều chính phủ ủng hộ trật tự hàng hải dựa trên luật lệ viện dẫn, bao gồm Mỹ, Nhật Bản, Australia và một số quốc gia châu Âu.

ASEAN đã đưa ra tuyên bố chung đầu tiên về các tranh chấp Biển Đông vào ngày 30/12/2023, bày tỏ quan ngại về những diễn biến tại vùng biển này và kêu gọi các bên kiềm chế. Bài bình luận của RSIS cho biết đây là một cột mốc quan trọng, xét tới những chia rẽ nội bộ vốn tồn tại trong khối.

Phán quyết đã định hình hoạt động ngoại giao khu vực, đặc biệt là các nỗ lực xây dựng những quy tắc điều chỉnh hành vi của các bên tại các vùng biển tranh chấp.

Một trong những diễn biến được theo dõi sát sao nhất là nỗ lực hoàn tất Bộ Quy tắc Ứng xử giữa ASEAN và Trung Quốc về Biển Đông.

Các quan chức Philippines nhiều lần nhấn mạnh rằng bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải phù hợp với UNCLOS và không được làm suy yếu phán quyết trọng tài này.

Tuy nhiên, tiến trình xây dựng bộ quy tắc này vẫn diễn ra chậm chạp.

Đầu tháng 6, bà Lazaro thừa nhận những khó khăn trong đàm phán khi cho biết: "Tôi phải nói rất thẳng thắn rằng, ngay cả định nghĩa về kiềm chế cũng vẫn chưa được thống nhất sau gần 10 năm".

Bà nói thêm: "Nhưng dù chậm, tiến trình vẫn đang diễn ra và mục tiêu của chúng tôi là hoàn tất vào cuối năm nay".

[Phần I/II: 10 năm Sau Phán quyết Trọng tài Biển Đông]