Tác giả: Liz Lagniton | 2026-05-12

Các nhà lãnh đạo khu vực kêu gọi đẩy nhanh tiến trình đàm phán về một bộ quy tắc ứng xử mang tính ràng buộc ở Biển Đông đồng thời nhấn mạnh luật pháp quốc tế, sự ổn định hàng hải và quyền tự do hàng hải.

Các nhà lãnh đạo Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) tái kêu gọi sớm hoàn tất một bộ quy tắc có thể thực thi tại Biển Đông, trong bối cảnh khối khu vực này tìm cách kiềm chế các căng thẳng hàng hải giữa Trung Quốc và một số quốc gia Đông Nam Á.

Trung Quốc tuyên bố hơn 80% Biển Đông là lãnh thổ của mình, dù một tòa trọng tài quốc tế đã bác bỏ tuyên bố lãnh thổ của nước này vào năm 2016.

Vấn đề này là một trọng tâm chính trong Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 và các hội nghị liên quan tại Cebu, Philippines, ngày 8/5, trong đó các quốc gia thành viên kêu gọi đẩy nhanh đàm phán về một bộ quy tắc "hiệu quả và thực chất", phù hợp với luật pháp quốc tế, bao gồm Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS).

Động thái thúc đẩy mới này diễn ra trong bối cảnh các cuộc đối đầu và những tranh chấp chủ quyền chồng lấn ở Biển Đông làm dấy lên lo ngại về ổn định khu vực, quyền tự do hàng hải và nguy cơ tính toán sai lầm tại một trong những tuyến hàng hải nhộn nhịp nhất thế giới.

Khung pháp lý

Trong tuyên bố của Chủ tịch ASEAN công bố ngày 9/5, các nhà lãnh đạo hoan nghênh tiến triển trong đàm phán với Trung Quốc, đồng thời kêu gọi tận dụng đầy đủ các hướng dẫn được các Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN và Trung Quốc thông qua năm 2023 nhằm thúc đẩy tiến trình đàm phán.

Các nhà lãnh đạo ASEAN nhấn mạnh việc kiềm chế và các biện pháp xây dựng lòng tin, đồng thời cảnh báo chống lại những hành động có thể làm gia tăng căng thẳng tại các vùng biển có tranh chấp.

Tuyên bố nhấn mạnh việc vận dụng các bước đi thực tiễn nhằm giảm thiểu "tai nạn, hiểu lầm và tính toán sai lầm".

Các nhà lãnh đạo tái khẳng định ủng hộ việc thực thi đầy đủ Tuyên bố về Cách Ứng xử của Các bên ở Biển Đông năm 2002, một thỏa thuận không mang tính ràng buộc giữa ASEAN và Trung Quốc, vốn đóng vai trò là khuôn khổ kiềm chế căng thẳng trong khi các cuộc đàm phán về một bộ quy tắc chính thức hơn vẫn đang tiếp tục.

Mục tiêu của ông Marcos

Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr., người chủ trì hội nghị thượng đỉnh năm nay, cho biết ASEAN vẫn lạc quan rằng các cuộc đàm phán có thể được hoàn tất trước cuối năm 2026, bất chấp tính phức tạp trong việc điều hòa lập trường giữa các quốc gia thành viên và Trung Quốc.

Ông Marcos nói với báo chí sau hội nghị thượng đỉnh: "Vì vậy, một lần nữa, đó là một trong những mục tiêu của chúng tôi với tư cách Chủ tịch ASEAN năm 2026, rằng đến cuối năm, chúng tôi thực sự sẽ có được một bộ quy tắc ứng xử".

Trong một tuyên bố công bố ngày 9/ 5, ông Marcos cho biết ông "mong đợi việc sớm hoàn tất một [bộ quy tắc ứng xử] hiệu quả và thực chất, phù hợp với luật pháp quốc tế, bao gồm Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS)".

Ông mô tả tình hình ở Biển Đông ngày càng "khó đoán định", qua đó ám chỉ mức độ bất ổn gia tăng xung quanh các tranh chấp hàng hải trong khu vực.

Ông Marcos cho rằng hợp tác ASEAN–Trung Quốc trên phạm vi rộng hơn gắn liền với việc hoàn tất bộ quy tắc. Theo ông, việc thể chế hóa các cơ chế sẽ tiếp tục gặp khó khăn nếu không có một khuôn khổ thống nhất điều chỉnh hành vi tại vùng biển tranh chấp.

Các cuộc đàm phán về bộ quy tắc này đã kéo dài nhiều năm, trong đó ASEAN và Trung Quốc nhiều lần bày tỏ ủng hộ một khuôn khổ mang tính ràng buộc nhưng vẫn gặp khó khăn trong việc hoàn tất các điều khoản có thể được tất cả các bên chấp thuận.

Các quốc gia thành viên ASEAN có những cách tiếp cận khác nhau đối với Bắc Kinh, phản ánh mức độ quan hệ kinh tế, các mối quan ngại an ninh và lợi ích lãnh thổ khác nhau trong khối.

Tuyên bố của hội nghị nhiều lần viện dẫn luật pháp quốc tế, đặc biệt là UNCLOS. Công ước này đóng vai trò là cơ sở pháp lý cho các quyền lợi hàng hải và quyền tự do hàng hải ở Biển Đông.

Các nhà lãnh đạo ASEAN tái khẳng định sự cần thiết phải bảo đảm an toàn cho ngư dân và tàu thuyền, đồng thời duy trì quyền tự do hàng hải và hàng không.

Không gian hàng hải cần được duy trì là "vùng biển hòa bình, ổn định, thịnh vượng và phát triển bền vững", tuyên bố nêu.

Hợp tác hàng hải

Các nhà lãnh đạo khu vực công bố việc thành lập một Trung tâm Hàng hải ASEAN tại Philippines nhằm tăng cường hợp tác hàng hải. Theo ông Marcos, trung tâm này được thành lập để hỗ trợ quyền tự do hàng hải ở Biển Đông.

Ông Marcos nói trong một cuộc họp báo sau khi chủ trì hội nghị thượng đỉnh: "Mục đích cuối cùng của việc thành lập trung tâm hàng hải này không phải để đối đầu hay nhằm phản ứng lại bất kỳ lực lượng hay quốc gia nào".

Trung tâm này được thành lập thông qua nỗ lực của Philippines nhằm thúc đẩy "an toàn hàng hải" giữa các quốc gia thành viên ASEAN, phù hợp với Tuyên bố ASEAN về Hợp tác Hàng hải.

Mặc dù ông Marcos nhấn mạnh trung tâm này không mang tính đối đầu, nhưng một bài xã luận ngày 12/5 của tờ Philippine Daily Inquirer cho rằng nó có thể "giúp răn đe các hành động ngày càng hung hăng hơn của Trung Quốc đối với các nước láng giềng nhỏ hơn" nếu được trao đủ thẩm quyền và nguồn lực để giám sát các hoạt động di chuyển ở Biển Đông.

"Đã đến lúc ASEAN phải khẳng định vai trò của mình" trong việc duy trì hòa bình tại vùng biển tranh chấp, bài xã luận nêu, đồng thời mô tả Biển Đông là khu vực thiết yếu đối với sinh kế khu vực cũng như thương mại toàn cầu.