Tác giả: Wu Qiaoxi | 2026-06-18

Nhật Bản đang phát triển một phương tiện tự hành dưới nước mới, triển khai vào năm tài chính 2028, để cải thiện hiệu quả quá trình khảo sát đáy biển và hỗ trợ khai thác thương mại trong tương lai.

Dự án này được phát triển dựa trên thành quả gần đây của Nhật Bản trong việc thu thập trầm tích chứa đất hiếm ở độ sâu khoảng 6.000 m dưới mặt nước.

Tokyo lên kế hoạch khai thác thương mại bùn đất hiếm dưới đáy biển gần khu vực đảo Minami-Torishima vào khoảng năm 2030. Tháng 2 vừa qua, tàu nghiên cứu Chikyu của Cơ quan Khoa học và Công nghệ Biển - Trái đất Nhật bản (JAMSTEC) đã thu được trầm tích giàu đất hiếm ở độ sâu khoảng 6000 m gần hòn đảo này, lập kỷ lục về việc thu thập bùn đất hiếm ở độ sâu nhất thế giới.

Theo tờ Sankei Shimbun của Nhật Bản, JAMSTEC đang phát triển một phương tiện không người lái dưới đáy biển mới, có khả năng thực hiện các chuyến khảo sát tốc độ cao và lơ lửng ở độ sâu cố định. Hệ thống này được thiết kế để cải thiện đáng kể hiệu quả khảo sát tài nguyên.

Phương tiện này có thể lặn ở góc khoảng 60 độ, đạt độ sâu 6.000 m trong khoảng 1,5 giờ. Tokyo đã dành ngân sách khoảng 8 tỷ yên (49,8 triệu USD) trong 5 năm để phát triển.

Trung Quốc siết nguồn cung

Những lo ngại của Nhật Bản về sự gián đoạn nguồn cung đất hiếm đã gia tăng kể từ khi Thủ tướng Sanae Takaichi có phát biểu liên quan đến "tình huống khẩn cấp ở Đài Loan" vào tháng 11 năm ngoái. Ngay từ tháng 1, Bắc Kinh đã siết chặt việc xuất khẩu đất hiếm để trả đũa. Dữ liệu thương mại cho thấy, trong cả tháng 3 và tháng 4, xuất khẩu đất hiếm của Trung Quốc sang Nhật Bản đã giảm hơn 80% so với cùng kỳ năm ngoái. Trung Quốc hiện đang sản xuất khoảng 70% lượng đất hiếm của thế giới và kiểm soát khoảng 90% công suất chế biến và tinh luyện trên toàn cầu.

Shin-Etsu Chemical, một công ty lớn chuyên về sản xuất nam châm của Nhật Bản, đã dừng nhận đơn đặt hàng mới đối với nam châm chứa dysprosium, theo thông tin từ một khách hàng phương Tây giấu tên. Công ty đã từ chối đưa ra bình luận. Reuters đưa tin, công ty này đang lên kế hoạch xây dựng một nhà máy tinh luyện mới để đảm bảo ổn định nguồn cung, với vốn đầu tư dự kiến hơn 35 tỷ yên (217,5 triệu USD) và khoảng một nửa trong số đó được chính phủ trợ cấp.

Không chỉ có đất hiếm bị gián đoạn nguồn cung. Xuất khẩu vonfram của Trung Quốc sang Nhật Bản cũng giảm xuống gần con số 0 từ tháng 2 đến tháng 4 vừa qua, theo tin từ Kyodo News. Vonfram được sử dụng rộng rãi trong ngành công nghiệp ô tô và sản xuất chính xác. Các công ty Nhật Bản đã phải tìm các nhà cung cấp thay thế trong khi giá vật liệu này nhảy vọt lên hơn 3 lần so với trước đó.

Cú sốc nguồn cung

Nhật Bản từng phải đối mặt với một cú sốc về đất hiếm tương tự vào năm 2010 sau vụ va chạm giữa nhiều tàu Trung Quốc và Nhật Bản gần quần đảo Senkaku. Trung Quốc đã tạm dừng xuất khẩu đất hiếm sang Nhật Bản trên thực tế, dù không có thông báo chính thức, làm gián đoạn các chuỗi cung ứng công nghệ cao và ô tô.

Kể từ sau cú sốc đất hiếm năm 2010, Nhật Bản đã hạn chế khả năng dễ bị ảnh hưởng của nước này bằng việc kết hợp đa dạng hóa nguồn cung, nghiên cứu vật liệu thay thế và "hành động hiệu quả theo các quy tắc thương mại quốc tế", Kunihiko Shinoda, giáo sư tại Viện Nghiên cứu Chính sách Quốc gia Nhật Bản, đã viết trên tờ East Asian Quarterly hồi tháng 3. Tỷ lệ nhập khẩu đất hiếm từ Trung Quốc vào Nhật Bản đã giảm từ khoảng 90% vào năm 2010 xuống dưới 60% trong năm 2020.

Giáo sư Shinoda nhấn mạnh, Luật Thúc đẩy An ninh Kinh tế năm 2022 của Nhật Bản đã xác định các khoáng sản quan trọng là "hàng hóa thiết yếu đặc định" và đặt ra các mục tiêu định lượng đến năm 2030 đối với lithium, niken, coban, than chì và đất hiếm, và đã có những kết quả cụ thể đầu tiên.

Việc đẩy mạnh khai thác đất hiếm gần Minami-Torishima của Nhật Bản phản ánh lo ngại về cạnh tranh địa - kinh tế ngày càng gay gắt ở khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương và nhu cầu xây dựng kho dự trữ chiến lược, theo học giả Nhật Bản Takahiro Kamisuna từ Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế, có trụ sở tại London.

Ông cho rằng những kho dự trữ này có thể củng cố khả năng phục hồi kinh tế của Nhật Bản và làm giảm khả năng Trung Quốc "vũ khí hóa sự kiểm soát của mình đối với việc chế biến đất hiếm".

Do đó, dự án này nên được coi như là "chiến thuật ngoại giao và kinh tế" hơn là một kế hoạch khai thác thương mại thông thường, ông Kamisuna bình luận.

Nỗ lực đa dạng hóa

Nhật Bản đang nỗ lực thúc đẩy các quan hệ đối tác nước ngoài để đa dạng hóa nguồn cung. Tờ Nikkei đưa tin, Tokyo có kế hoạch cử một phái đoàn đến Greenland vào mùa hè này để đánh giá tiềm năng khai thác đất hiếm ở đây.

Theo ước tính, Greenland có trữ lượng 1,5 triệu tấn đất hiếm, giữ vị trí thứ 8 thế giới về trữ lượng đất hiếm, biến nơi đây thành một nguồn cung thay thế tiềm năng trong bối cảnh Nhật Bản tìm cách giảm phụ thuộc vào nguồn cung từ Trung Quốc. Cho đến nay, chưa có hoạt động khai thác đất hiếm nào diễn ra trên đảo này.

Vấn đề này đã được đưa vào chương trình nghị sự của G7. Hôm 17/6, các nhà lãnh đạo đã đạt đồng thuận về việc giảm phụ thuộc vào những nhà cung cấp đất hiếm và nam châm vĩnh cửu không thuộc G7 xuống dưới 60% vào năm 2030. Nhóm này cam kết phối hợp dự trữ và giám sát chuỗi cung ứng để hạn chế sự gián đoạn trong tương lai.