Tác giả: Ha Er-rui | 2026-04-22

New Zealand và Cook Islands đã ký một thỏa thuận quốc phòng mới, khôi phục quan hệ song phương bị căng thẳng kể từ khi Cook Islands ký một thỏa thuận chiến lược với Trung Quốc vào năm ngoái mà không tham vấn Wellington.

Tuyên bố này xác định mỗi quốc gia là một “đối tác ưu tiên” và thiết lập khuôn khổ rõ ràng hơn cho hợp tác quốc phòng và an ninh trong khuôn khổ mối quan hệ liên kết tự do kéo dài hàng thập kỷ giữa hai bên.

Được ký tại Rarotonga hồi đầu tháng 4 bởi Ngoại trưởng New Zealand Winston Peters và Thủ tướng Cook Islands Mark Brown, văn kiện này được giới thiệu như một nền tảng mới cho hợp tác trong tương lai.

Ông Peters cho biết thỏa thuận mang lại sự rõ ràng cho một mối quan hệ vốn trở nên phức tạp do bối cảnh địa chính trị thay đổi.

“Bản tuyên bố này giải quyết sự mơ hồ trước đây và mang lại sự rõ ràng cho cả hai chính phủ, để chúng ta có thể tiến về phía trước với trọng tâm là tương lai, chứ không phải quá khứ”, ông nói.

Ông Brown diễn giải theo hướng tôn trọng lẫn nhau: “Chúng tôi ký tuyên bố này như một nền tảng mới, được xây dựng trên sự rõ ràng, sự thừa nhận lẫn nhau và niềm tin chung rằng hai quốc gia, khác biệt về quy mô nhưng bình đẳng về phẩm giá, có thể xây dựng điều gì đó thực sự đáng để đầu tư vào.”

Quan hệ căng thẳng

Cook Islands, một lãnh thổ cũ của New Zealand ở Nam Thái Bình Dương, đã tham gia một thỏa thuận liên kết tự do với New Zealand từ năm 1965, giành quyền tự quản trong khi công dân vẫn giữ quốc tịch New Zealand. Theo khuôn khổ đó, hai bên có nghĩa vụ tham vấn thường xuyên về các vấn đề quốc phòng và an ninh.

Mối quan hệ này trở nên căng thẳng vào năm 2025 khi Cook Islands ký một thỏa thuận đối tác chiến lược với Trung Quốc bao gồm khai thác khoáng sản biển sâu, hợp tác khu vực và phát triển kinh tế — mà không tham vấn trước với Wellington. New Zealand đã bày tỏ “quan ngại đáng kể” và đình chỉ khoảng 29,8 triệu đô la New Zealand (17,1 triệu USD) viện trợ tài chính hàng năm.

Tuyên bố mới yêu cầu Cook Islands phải tìm đến New Zealand trước với bất kỳ “yêu cầu hỗ trợ” nào về các vấn đề an ninh, bao gồm những vấn đề liên quan đến “cơ sở hạ tầng trọng yếu” như cảng và viễn thông.

Cook Islands cũng sẽ cung cấp “thông báo sớm và toàn diện” cho New Zealand về các vấn đề an ninh, đồng thời cho Wellington một biên độ rộng để phản đối bất kỳ thỏa thuận nào với “bên thứ ba” có thể làm suy yếu bản tuyên bố này.

Yếu tố Trung Quốc

“Trung Quốc ra đi, NZ trở lại khi thỏa thuận mới được ký với Cook Islands” là một tiêu đề trên 1News. Trang tin của đài phát thanh truyền hình nhà nước New Zealand TVNZ cho biết tuyên bố này “trên thực tế đã gạt Trung Quốc sang bên lề” bằng cách tái khẳng định vị trí ưu tiên của Wellington trong các vấn đề an ninh của Cook Islands.

Theo tuyên bố, bất kỳ thỏa thuận nào mà Cook Islands đã ký với các quốc gia khác trước khi hiệp ước được ký giờ đây có thể nằm dưới sự giám sát của Wellington nếu bị coi là ảnh hưởng đến New Zealand hoặc an ninh và quốc phòng của lãnh thổ liên kết.

Ông Peters cho biết các thỏa thuận hiện có của Cook Islands với Trung Quốc hiện phải đối mặt với những ràng buộc đáng kể. “Cách diễn giải rõ ràng là các thỏa thuận như vậy giờ đây bị những hạn chế rất lớn”, ông nói với 1News.

“Và đây cũng là một thông điệp gửi tới chính phủ Trung Quốc, nước mà chúng tôi có quan hệ tốt, rằng có một mối quan hệ đặc biệt giữa Tokelau, Niue và Cook Islands và chúng tôi là một phần trong đó. Đó là điểm then chốt mà họ (Trung Quốc) đã không thừa nhận vào thời điểm đó”.

Sự gia tăng hiện diện của Trung Quốc tại Thái Bình Dương đã gây lo ngại trong khu vực, đặc biệt là tại Nam Thái Bình Dương thưa dân, nơi các quốc đảo nhỏ nắm giữ những vùng đặc quyền kinh tế rộng lớn giàu tài nguyên biển và có giá trị chiến lược đáng kể.

Bắc Kinh phản ứng với tuyên bố này bằng cách kêu gọi tôn trọng quyền tự chủ của các quốc đảo Thái Bình Dương. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Mao Ning nói Trung Quốc sẵn sàng tiếp tục hợp tác với Cook Islands để “làm sâu sắc hợp tác thực chất và từng bước cải thiện phúc lợi của nhân dân hai nước”.

"Gia đình" so với "bạn bè"

Tuy nhiên, ông Brown đã vạch ra sự khác biệt rõ ràng hơn giữa quan hệ của Cook Islands với New Zealand và mối quan hệ với Trung Quốc.

Trong cuộc phỏng vấn hôm 21/4 với chương trình Checkpoint của RNZ, ông Brown cho biết New Zealand vẫn là “gia đình” của Cook Islands và “có lẽ là mối quan hệ mạnh nhất của chúng tôi” trong số các đối tác phát triển của mình.

Ngược lại, ông mô tả Trung Quốc là “một người bạn rất tốt” đã hỗ trợ các ưu tiên phát triển của Cook Islands, đặc biệt là cơ sở hạ tầng, trong gần 30 năm quan hệ ngoại giao.

Bà Anna Powles, phó giáo sư tại Trung tâm Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh của Đại học Massey, nói sự xấu đi trong quan hệ những năm gần đây phản ánh các cách diễn giải khác nhau về nghĩa vụ theo Tuyên bố Chung Kỷ niệm 100 năm vào năm 2001.

Theo bà, thỏa thuận mới còn tiến xa hơn: “Thỏa thuận này giúp làm rõ một cách toàn diện rằng New Zealand được xác định là đối tác quốc phòng và an ninh chủ chốt của Cook Islands và đây về cơ bản là một mối quan hệ mang tính độc quyền”.