Tác giả: Liz Lagniton | 2026-06-30

Một phán quyết mang tính bước ngoặt của tòa trọng tài quốc tế chống lại Trung Quốc sau 10 năm vẫn chưa thể kìm hãm được các hành động của quốc gia này.

Tháng 7/2016, một tòa trọng tài tại La Hay đã tuyên vô hiệu các tuyên bố chủ quyền của Trung Quốc đối với hơn 80% diện tích Biển Đông.

Tuy nhiên, một thập kỷ sau, các hoạt động tuần tra trên biển, đánh bắt hải sản trái phép và xây dựng đảo nhân tạo trái phép của Trung Quốc vẫn tiếp diễn tại vùng biển này.

Phản đối của Chính phủ Philippines vào đầu tháng 6 vừa qua đối với một cấu trúc nổi của Trung Quốc tại bãi cạn Scarborough (Bajo de Masinloc) một lần nữa cho thấy một thực tế đã tồn tại suốt một thập kỷ: mặc dù phán quyết đã định hình lại các tranh luận pháp lý về Biển Đông, nhưng vẫn không chấm dứt được các vụ đối đầu trên biển.

Phán quyết được ban hành theo Công ước của Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) kết luận rằng tuyên bố chủ quyền của Trung Quốc về các quyền lịch sử trong phạm vi cái gọi là "đường chín đoạn" là "không có cơ sở pháp lý".

Căng thẳng vẫn âm ỉ tại Biển Tây Philippines, thuật ngữ Manila dùng để chỉ các khu vực thuộc Biển Đông nằm trong phạm vi quyền tài phán trên biển của nước này.

Các tranh chấp tiếp diễn

Bất chấp các kết luận của tòa trọng tài, Trung Quốc vẫn tiếp tục triển khai các hoạt động của lực lượng hải cảnh và dân quân biển tại các vùng biển tranh chấp, mở rộng các cơ sở trên các đảo nhân tạo và tăng cường sự hiện diện tại các thực thể đang có tranh chấp.

Bắc Kinh liên tục bác bỏ phán quyết này. Các tàu của lực lượng hải cảnh và dân quân biển Trung Quốc vẫn tiếp tục hoạt động tại những khu vực mà Manila coi là thuộc Vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) của mình, bao gồm vùng biển gần bãi cạn Scarborough và Bãi Cỏ Mây ở Biển Tây Philippines.

Tranh chấp mới nhất nổ ra vào tháng 6 sau khi giới chức Philippines báo cáo về sự hiện diện của một cấu trúc nổi tại bãi cạn Scarborough, còn được địa phương gọi là Bajo de Masinloc, khiến các cơ quan hàng hải của nước này phải tăng cường giám sát. Trung Quốc gọi bãi cạn này là Hoàng Nham Đảo. các công nhân Trung Quốc sau đó đã tháo dỡ cấu trúc này, Manila cho biết vào ngày 17/6.

Vụ việc này gợi lại một trong những vấn đề trọng tâm được xem xét trong vụ kiện trọng tài, trong đó tòa khẳng định quyền tiếp cận truyền thống của ngư dân Philippines và Trung Quốc tại bãi cạn Scarborough, đồng thời bác bỏ tuyên bố chủ quyền rộng hơn của Trung Quốc về các quyền lịch sử.

Trong suốt vụ việc, Bắc Kinh luôn khẳng định bãi cạn Scarborough thuộc chủ quyền của Trung Quốc.

Theo tờ Manila Bulletin, người phát ngôn Đại sứ quán Trung Quốc Ji Lingpeng tuyên bố vào đầu tháng 6 rằng phán quyết năm 2016 là "bất hợp pháp, vô giá trị và không có hiệu lực".

Di sản xây dựng đảo

Đồng thời, cấu trúc nổi này cũng khiến người dân Philippines nhớ lại một vấn đề khác mà tòa trọng tài từng nêu ra -- hoạt động cải tạo đất quy mô lớn và xây dựng của Trung Quốc tại quần đảo Trường Sa.

Phán quyết năm 2016 của tòa trọng tài kết luận rằng các hoạt động nạo vét và bồi đắp đảo đã gây tổn hại nghiêm trọng đến các hệ sinh thái rạn san hô mong manh, đồng thời vi phạm các nghĩa vụ của Trung Quốc theo UNCLOS trong việc bảo vệ môi trường biển.

Một thập kỷ sau, nhiều trong số đảo nhân tạo đó đã phát triển thành các tiền đồn được xây dựng kiên cố với đường băng, cảng biển, hệ thống radar và các cơ sở hạ tầng quân sự khác. Điều này làm dấy lên quan ngại từ các quốc gia láng giềng và giới phân tích an ninh về xu hướng quân sự hóa ngày càng gia tăng tại Biển Đông.

Học giả luật biển thuộc Đại học Philippines, ông Jay Batongbacal, mô tả cấu trúc nổi tồn tại trong thời gian ngắn tại bãi cạn Scarborough là một phần trong "các hành động nhằm từng bước thay đổi hiện trạng trên thực địa" của Trung Quốc, theo bản tin của Reuters ngày 10/6. Ông liên tưởng việc này với quá trình Trung Quốc dần biến đá Vành Khăn (Mischief Reef) thành một tiền đồn đảo nhân tạo quy mô lớn.

Trước khi Trung Quốc tháo dỡ cấu trúc này, người phát ngôn hải quân Philippines, Chuẩn đô đốc Roy Vincent Trinidad, cho biết Manila đang theo dõi chặt chẽ tình hình tại bãi cạn Scarborough.

"Dưới góc độ quốc phòng và an ninh, chúng tôi đang làm những gì có thể để thực hiện nhiệm vụ của mình, bao gồm cả việc ngăn chặn Bajo de Masinloc (bãi cạn Scarborough) bị phát triển thành một đảo nhân tạo khác", ông Trinidad nói, theo bản tin Reuters ngày 10/6.

Sự ủng hộ của quốc tế

Trong khi Trung Quốc tiếp tục bác bỏ phán quyết, sự ủng hộ của cộng đồng quốc tế đối với phán quyết này đã không ngừng gia tăng trong suốt thập kỷ qua.

Các chính phủ gồm Mỹ, Nhật Bản, Australia và một số quốc gia châu Âu đã viện dẫn phán quyết này để ủng hộ một trật tự hàng hải dựa trên luật lệ.

Ông Victor Andres "Dindo" Manhit, Chủ tịch Viện Stratbase, cho rằng phán quyết này vẫn giữ vai trò trung tâm trong lập trường của Philippines tại Biển Tây Philippines.

"Chiến thắng đó là quyết định cuối cùng và không thể thương lượng", tờ Manila Bulletin dẫn lời ông Manhit phát biểu vào tháng 4.

Hiện nay, sự chú ý đang chuyển sang các cuộc đàm phán về Bộ Quy tắc ứng xử giữa ASEAN và Trung Quốc, vốn đã được chờ đợi từ lâu và được những người ủng hộ kỳ vọng sẽ giúp giảm căng thẳng tại các vùng biển tranh chấp.

Bất chấp nhiều năm đàm phán, ASEAN và Trung Quốc vẫn chưa đạt được thỏa thuận nào.

Tuy nhiên, Philippines đã lựa chọn chủ đề "Cùng nhau định hướng tương lai" (Navigating our Future, Together) cho Năm Chủ tịch ASEAN 2026, tiếp nối sự nhấn mạnh của nước chủ nhà tiền nhiệm Malaysia về tính bao trùm khu vực. Điều này được nêu trong bài bình luận ngày 1/4 của Elina Noor và Jane Chan thuộc Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam, Đại học Công nghệ Nanyang, Singapore.

Noor và Chan viết rằng khu vực có thể định hình lại cách tiếp cận đối với tranh chấp này, đồng thời lưu ý rằng Biển Đông "từ lâu luôn là nơi kết nối các cộng đồng và các quốc gia mà không có sự chia rẽ hay thống trị".

[Phần II/II: 10 Năm Sau Phán Quyết Trọng Tài về Biển Đông]