Nguồn: Focus | 2026-07-27

Trung Quốc đã gia tăng phản đối về mặt pháp lý đối với kế hoạch đàm phán phân định ranh giới trên biển giữa Nhật Bản và Philippines bằng cách tiến hành các hoạt động kéo dài của lực lượng hải cảnh ở phía đông Đài Loan. Theo các chuyên gia pháp lý, chiến dịch phản đối các cuộc đàm phán này của Trung Quốc không có cơ sở trong luật pháp quốc tế.

Ngày 28/5, Nhật Bản và Philippines thông báo sẽ bắt đầu đàm phán chính thức nhằm phân định ranh giới Vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) và thềm lục địa của hai nước theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS). Trung Quốc, nước tuyên bố chủ quyền đối với Đài Loan và các vùng biển xung quanh, không phải là một bên tham gia đàm phán.

Bắc Kinh cho biết đường ranh giới được đề xuất chồng lấn với các vùng biển mà họ tuyên bố chủ quyền dựa trên các yêu sách đối với Đài Loan và vùng biển xung quanh, và cho rằng Nhật Bản và Philippines không nên đàm phán mà không có sự tham gia của Bắc Kinh. Tranh chấp này đã trở thành phép thử đối với vấn đề liệu các quốc gia ven biển láng giềng có thể đàm phán phân định ranh giới trên biển theo UNCLOS mà không cần sự tham gia của bên ngoài hay không, hoặc liệu Trung Quốc có thể thiết lập một vai trò rộng hơn trong các cuộc đàm phán như vậy.

Thách thức pháp lý

Chỉ vài ngày sau thông báo, Bộ Quốc phòng Trung Quốc tuyên bố các cuộc đàm phán là "hoàn toàn bất hợp pháp và vô hiệu", cho rằng chúng xâm phạm các quyền trên biển của Trung Quốc. Sau nhiều tuần tiến hành tuần tra của hải cảnh và các hoạt động thực thi pháp luật trên biển ở phía đông Đài Loan, ngày 2/7, Bắc Kinh công bố một ý kiến pháp lý thông qua Viện Nghiên cứu Các vấn đề Biển Trung Quốc (CIMA) thuộc Bộ Tài nguyên Thiên nhiên, khẳng định Nhật Bản và Philippines đã vi phạm luật pháp quốc tế khi khởi động đàm phán phân định mà không tham vấn Trung Quốc.

Theo các học giả pháp lý, UNCLOS không có gì để Trung Quốc làm cơ sở cho lập luận của mình vì công ước này cho phép các quốc gia ven biển láng giềng tự đàm phán phân định ranh giới trên biển với nhau mà không cần sự đồng ý của bên thứ ba.

Theo các nhà quan sát, UNCLOS quy định rõ các quyền trên biển được cấu thành từ chính đường bờ biển của một nước. Do đó, đàm phán Nhật - Philippines là việc thực thi thường lệ các quyền của quốc gia ven biển. Bất kỳ thỏa thuận nào đạt được chỉ có giá trị ràng buộc đối với hai bên tham gia và sẽ không làm suy giảm các quyền hợp pháp của các bên không tham gia, bao gồm các quyền tự do hàng hải, tự do hàng không và các hoạt động sử dụng biển hợp pháp khác.

James Kraska, học giả về luật biển quốc tế tại Trường Cao đẳng Chiến tranh Hải quân Mỹ, cho biết UNCLOS không yêu cầu mọi bên có thể liên quan đều phải tham gia cùng một cuộc đàm phán. Ông nói rằng các thỏa thuận hàng hải song phương thường quy định rõ rằng chúng không phương hại đến quyền của các bên thứ ba.

Một bài xã luận của Taipei Times cũng nhận định rằng đàm phán phân định theo UNCLOS giữa hai quốc gia ven biển không cần sự đồng ý của một bên thứ ba và mọi thỏa thuận đạt được sẽ "không có mối liên hệ pháp lý" với bất kỳ quốc gia nào không tham gia thỏa thuận. Bài viết cho rằng Đài Loan vẫn sẽ được hưởng vùng biển 200 hải lý của riêng mình bất kể kết quả đàm phán, trong khi các thỏa thuận nghề cá hiện có với Nhật Bản và Philippines đã bảo vệ các lợi ích của Đài Bắc.

Gia tăng áp lực trên biển

Theo các nhà phân tích, sự kết hợp giữa thách thức pháp lý của Trung Quốc đi kèm sự hiện diện ngày càng tăng của hải cảnh và các cơ quan thực thi pháp luật trên biển ở phía đông Đài Loan, phản ánh việc Bắc Kinh sử dụng rộng rãi "chiến tranh pháp lý" -- vận dụng các lập luận pháp lý song song với sức ép hoạt động kéo dài nhằm củng cố các yêu sách trên biển mà không cần sử dụng đến xung đột vũ trang.

Trong một bài phân tích đăng trên Viện Lowy, Jing Ge, giảng viên Đại học Quốc tế Florida, cho rằng sự phản đối của Trung Quốc phản ánh nỗ lực rộng lớn hơn nhằm biến một tiến trình pháp lý bình thường giữa hai quốc gia thành sự hậu thuẫn cho các yêu sách tài phán của chính mình. Bà nhận định Bắc Kinh đang sử dụng một "câu chuyện chủ quyền" để biến quá trình phân định trên biển giữa hai nước thành cơ sở biện minh cho việc mở rộng các yêu sách hành chính và tài phán của mình.

Bắt đầu từ ngày 1/6, hai tàu tuần tra của Hải cảnh Trung Quốc (CCG) đã hoạt động ở vùng biển phía đông Đài Loan trong động thái mà Bắc Kinh mô tả là nhằm đáp trả các cuộc đàm phán Nhật - Philippines. Người phát ngôn CCG Jiang Lue gọi việc triển khai này là "hành động cần thiết" để bảo vệ các quyền trên biển của Trung Quốc.

Tiếp đó, Bộ Giao thông Vận tải Trung Quốc đã triển khai một "chiến dịch đặc biệt thực thi pháp luật về giao thông hàng hải" kéo dài 5 ngày, với sự tham gia của nhiều cơ quan từ ngày 6 đến 10/6. Chiến dịch đã kiểm tra 198 tàu thuyền, áp dụng các biện pháp "chấn chỉnh" đối với 3 tàu và tuần tra các tuyến cáp ngầm ở phía đông Đài Loan. Trước đó, Focus đã đưa tin đây là sự mở rộng chưa từng có của các hoạt động thực thi pháp luật của Trung Quốc tại khu vực này.

Tiếp theo đó, Cục An toàn Hàng hải Trung Quốc triển khai một "chiến dịch đặc biệt thực thi pháp luật về giao thông hàng hải" với bốn tàu từ ngày 6 đến 10/6, đi vòng quanh Đài Loan cùng với các tàu khảo sát riêng biệt của Trung Quốc. Quy mô, địa điểm và các hoạt động của chiến dịch này được đánh giá là sự thay đổi đơn phương, chưa từng có đối với hiện trạng.

Trong bài bình luận đăng trên Mirror Media, Tang Ming-hui, nhà nghiên cứu thuộc Hiệp hội Phát triển Kinh tế, Thương mại và Văn hóa ASEAN, cho rằng các cuộc tuần tra này đánh dấu sự chuyển dịch trong sự hiện diện thực thi pháp luật của Bắc Kinh sang các vùng biển gần đảo chính Đài Loan hơn và tiến sâu hơn vào khu vực Thái Bình Dương ở phía đông hòn đảo.

Ngày 2/7, Bắc Kinh công bố ý kiến pháp lý của CIMA, đưa ra lập luận pháp lý chi tiết nhất từ trước đến nay để phản đối các cuộc đàm phán, trong khi các tàu CCG vẫn tiếp tục hoạt động ở phía đông Đài Loan.

Ngày 7/7, các tàu của Hải cảnh Trung Quốc và Tuần duyên Nhật Bản đã đối đầu nhau gần quần đảo Senkaku [Điếu Ngư]. Trong một diễn biến khác, quân đội Trung Quốc triển khai máy bay ném bom, tiêm kích và các tàu hải quân quanh bãi cạn Scarborough ở Biển Đông. Theo các nhà phân tích, đây là một phần trong phản ứng rộng lớn hơn của Bắc Kinh đối với các đàm phán Nhật - Philippines.

Các đồng minh phản bác

Mỹ, Anh, Pháp và Đức đã bác bỏ các nỗ lực của Trung Quốc nhằm thách thức các cuộc đàm phán.

Một người phát ngôn Bộ Ngoại giao Mỹ bác bỏ "mọi tuyên bố của Trung Quốc về việc có thẩm quyền can thiệp vào quyền tự do hàng hải hoặc hàng không, quyền đặt cáp ngầm hoặc các hoạt động sử dụng biển hợp pháp khác".

Ngày 24/6, Anh, Pháp và Đức tuyên bố các hoạt động trên biển của Trung Quốc "đe dọa sự ổn định của khu vực cũng như quyền tự do hàng hải và an toàn của hoạt động vận tải biển quốc tế", đồng thời tái khẳng định phản đối "mọi hành động đơn phương làm thay đổi hiện trạng" bằng vũ lực hoặc cưỡng ép.

Tổng thống Đài Loan Lại Thanh Đức cũng cho rằng các cuộc đàm phán theo kế hoạch không thể ảnh hưởng đến quyền của một quốc gia thứ ba theo Công ước Vienna về Luật Điều ước, và nói rằng yêu sách của Trung Quốc đối với vùng biển này và phi pháp vì nước này không có vị trí địa lý tiếp giáp với khu vực đang được đàm phán. Ông cho biết các thỏa thuận nghề cá giữa Đài Loan với Nhật Bản và Philippines sẽ không bị ảnh hưởng bất kể kết quả đàm phán ra sao.

Nhật Bản và Philippines tiếp tục khẳng định các cuộc đàm phán chỉ là một tiến trình song phương thường lệ được tiến hành theo luật pháp quốc tế. Theo các nhà phân tích, tranh chấp này vượt ra ngoài phạm vi của một đường ranh giới trên biển đơn lẻ, và trở thành phép thử xem liệu các quốc gia ven biển láng giềng có thể giải quyết các yêu sách chồng lấn thông qua UNCLOS mà không bị bên ngoài phủ quyết hoặc gây sức ép chính trị hay không.