Tác giả: Liz Lagniton | 2026-01-29

Philippines đang đẩy mạnh nỗ lực để hoàn tất Bộ quy tắc ứng xử (COC) ở Biển Đông, vốn bị trì hoãn lâu nay khinước này đảm nhận vai trò Chủ tịch luân phiên ASEAN năm 2026.

Các phiên đàm phán đã bị trì hoãn nhiều năm nay do những bất đồng về tiêu chuẩn pháp lý, cơ chế thực thi cũng như các tranh chấp chủ quyền biển đảo giữa Trung Quốc và một số quốc gia Đông Nam Á. Trung Quốc đã tuyên bố chủ quyền đối với hơn 80% diện tích Biển Đông.

Bộ quy tắc này được đề xuất nhằm thiết lập các quy tắc để kiểm soát tranh chấp và giảm thiểu rủi ro ở Biển Đông - tuyến đường vận tải chiếm một phần ba thương mại toàn cầu. Tuy nhiên, sau hai thập kỷ thảo luận, ASEAN và Trung Quốc vẫn còn những bất đồng về phạm vi, địa vị pháp lý và việc thực thi bộ quy tắc này.

Thúc đẩy UNCLOS

Trên cương vị Chủ tịch ASEAN, Manila nhấn mạnh COC cần phải dựa trên luật pháp quốc tế.

Ngoại trưởng Philippines, Ma. Theresa Lazaro cho biết, Philippines sẽ nỗ lực thúc đẩy việc lấy Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) làm tham chiếu rõ ràng trong bộ quy tắc.

Bà Lazaro trả lời Reuters hôm 22/1: "Vấn đề UNCLOS là điều mà chúng tôi kiên quyết theo đuổi, không chỉ riêng Philippines mà cả các quốc gia thành viên ASEAN khác". Bà nói thêm rằng Manila muốn bộ quy tắc này có tính ràng buộc pháp lý nhưng thừa nhận rằng điều này sẽ đòi hỏi "thảo luận sâu và rộng hơn" giữa các nước ASEAN và Trung Quốc.

UNCLOS đã tạo cơ sở pháp lý cho phán quyết năm 2016 của Tòa Trọng tài Thường trực, bác bỏ các tuyên bố chủ quyền của Trung Quốc đối với hầu hết 80% diện tích Biển Đông.

Dù Trung Quốc đã phản đối phán quyết này vì cho rằng nó không thuộc thẩm quyền của tòa án, nhưng UNCLOS vẫn là một điểm tham chiếu gây tranh cãi trong các phiên đàm phán về COC.

Bà Lazaro cho biết, Manila ưu tiên giải quyết các tranh chấp qua kênh ngoại giao hơn các cuộc trao đổi công khai trong bối cảnh giới chức Trung Quốc và Philippines có phát ngôn đáp trả qua lại gần đây sau khi diễn ra các cuộc chạm trán trên biển.

Giữa lúc diễn ra các cuộc trao đổi này, Philippines vẫn đang tăng cường quan hệ an ninh với Hoa Kỳ, Nhật Bản, Úc và Canada. Đây là các nước đã ủng hộ phán quyết năm 2016 và quyền tự do hàng hải - những lập trường mà Bắc Kinh thường chỉ trích là "sự can thiệp từ bên ngoài".

Áp lực về hạn chót

Khung pháp lý cho quy tắc ứng xử trong khu vực bắt đầu với Tuyên bố không ràng buộc về ứng xử của các bên năm 2002, trong đó đưa ra các nguyên tắc chung để kiểm soát tranh chấp nhưng lại thiếu các cơ chế thực thi.

Cuối cùng, các cuộc đàm phán chính thức về một bộ quy tắc ràng buộc cũng bắt đầu vào năm 2017. Từ đó đến nay, tiến trình đàm phán này vẫn thường bị gián đoạn.

Việc ra quyết định dựa trên sự đồng thuận của ASEAN cũng ảnh hưởng đến tốc độ của các cuộc đàm phán. Các quốc gia thành viên có các ưu tiên chiến lược và mối quan hệ kinh tế riêng với Trung Quốc, đối tác thương mại lớn nhất của ASEAN. Quan điểm khác nhau của họ làm phức tạp việc đạt được thỏa thuận về tính nhạy cảm của từ ngữ sử dụng trong văn bản.

Trung Quốc luôn muốn đàm phán trực tiếp với từng quốc gia và nhấn mạnh rằng bộ quy tắc không nên liên quan đến các bên ở ngoài khu vực.

Năm 2023, ASEAN và Trung Quốc đã đạt được đồng thuận về các hướng dẫn để đẩy nhanh các cuộc đàm phán, gồm các cuộc họp thường xuyên hơn, và đặt mục tiêu hoàn thành bộ quy tắc trong vòng ba năm.

Năm ngoái, ông Enrique Manalo, Ngoại trưởng Philippines khi đó, khẳng định các bên đã "cam kết về mặt chính trị" để hoàn thành đúng thời hạn đặt ra.

Gần đây, Manila đã tái khẳng định cam kết đó khi thời gian còn lại đang ngắn dần. Tất cả các bên vẫn đang tích cực giải quyết các vấn đề quan trọng và "mỗi vòng thảo luận đều đưa chúng ta đến gần hơn với một văn kiện có ý nghĩa thực chất trên thực tế", bà Lazaro nói với tờ Japan Times ngày 18/1. Mục tiêu của Manila, theo bà, là một bộ quy tắc không chỉ kịp thời mà còn "hiệu quả và thực chất".

Thể hiện sự lạc quan này, ông Dax Imperial, người phát ngôn của Philippines trên cương vị Chủ tịch ASEAN, tuyên bố tại cuộc họp báo ngày 27/1 rằng, tất cả các bên đều "thực sự quyết tâm" cố gắng kết thúc các cuộc đàm phán trong khung thời gian năm 2026 để duy trì động lực.

Các cuộc đàm phán được tiến hành trong lúc các cuộc chạm trán trên biển vẫn tiếp tục xảy ra trên Biển Đông.

Hoài nghi về ảnh hưởng của COC

Việc trì hoãn hoàn tất đàm phán COC có thể làm giảm ảnh hưởng của bộ quy tắc này, một nhà phân tích cấp cao tại Viện Chính sách Chiến lược Úc, người chỉ cho biết thông tin ngắn gọn về họ tên, Tiến sĩ Fitriani, nói với GMA News Online.

"Sẽ tốt khi có bộ quy tắc này, nhưng việc thực thi nó thì thế nào?", bà đặt câu hỏi, lưu ý rằng các quốc gia có thể dựa vào "sự vận động của chủ nghĩa tiểu đa phương" và "hợp tác giữa lực lượng bảo vệ bờ biển của các quốc gia có cùng chí hướng", cùng quan hệ đối tác với các bên ở ngoài khu vực.

Ngày 29/1, các nhà ngoại giao hàng đầu Đông Nam Á đã tập trung tại Cebu để tham dự phiên đàm phán về COC đầu tiên mà Philippines chủ trì. Các vấn đề khu vực như Myanmar và tranh chấp biên giới đã được đưa vào chương trình nghị sự, nhưng Biển Đông vẫn là trọng tâm chính sau khi các cuộc đối đầu trên biển giữa lực lượng Trung Quốc và Philippines tại vùng biển tranh chấp ở Biển Đông gia tăng gần đây.

Manila đánh giá các cuộc đàm phán COC là ưu tiên hàng đầu bởi sự gia tăng này.