Ayon kay Liz Lagniton | 2026-01-29

Pinapalakas ng Pilipinas ang mga hakbang upang tapusin ang matagal nang naantalang Code of Conduct (COC) para sa South China Sea habang hawak nito ang pagkapangulo sa ASEAN sa 2026.

Matagal nang naantala ang mga negosasyon dahil sa hindi pagkakasundo sa mga legal na pamantayan, paraan ng pagpapatupad, at magkakalabang pag-aangkin sa katubigan sa pagitan ng Tsina at ilang bansa sa Timog-silangang Asya. Inaangkin ng Tsina ang higit sa 80% ng South China Sea bilang teritoryo nito.

Layunin ng iminungkahing code na magtatag ng mga patakaran para pamahalaan ang mga alitan at bawasan ang panganib sa South China Sea -- isang daanan ng mga barko para sa isang-katlo ng pandaigdigang kalakalan. Ngunit, pagkalipas ng dalawang dekada ng talakayan, hindi pa rin nagkakasundo ang ASEAN at Tsina tungkol sa saklaw, legal na estado, at pagpapatupad nito.

Pagsulong ng UNCLOS

Bilang tagapangulo ng ASEAN, binibigyang-diin ng Maynila na dapat nakabatay sa pandaigdigang batas ang COC.

Isusulong ng Pilipinas na magkaroon ng malinaw na pagbanggit sa United Nations Convention on the Law of the Sea (UNCLOS) sa mismong dokumento ng COC, ayon kay Philippine Foreign Secretary Ma. Theresa Lazaro.

"Ang isyu ng UNCLOS ay isang bagay na pinaninindigan namin, hindi lang ng Pilipinas kundi pati ng ibang miyembro ng ASEAN," sinabi ni Lazaro sa Reuters noong Enero 22. Dagdag pa niya na nais ng Maynila na may legal na bisa ang code, ngunit inamin niyang kakailanganin pa nito ng "mas malalim at mas detalyadong talakayan" sa pagitan ng mga kasaping bansa ng ASEAN at Tsina.

Ang UNCLOS ang nagsilbing legal na batayan para sa desisyon ng Permanent Court of Arbitration noong 2016 na nagpawalang-bisa sa mga pag-aangkin ng Tsina sa karamihan ng 80% ng South China Sea.

Kahit na tinanggihan ng Tsina ang desisyon, na sinabing hindi saklaw ng hurisdiksyon ng korte, nanatiling kontrobersyal ang UNCLOS sa mga pag-uusap para sa mga negosasyon sa COC.

Mas gusto ng Maynila na ayusin ang mga alitan sa pamamagitan ng diplomatikong paraan kaysa sa palitan ng pahayag sa publiko, ayon kay Lazaro, matapos ang mga kamakailang pahayag ng mga opisyal ng Tsina at Pilipinas kaugnay ng mga engkwentro sa dagat.

Sa gitna ng mga pag-uusap na ito, pinalakas ng Pilipinas ang ugnayang panseguridad nito sa Estados Unidos, Japan, Australia, at Canada. Sinusuportahan ng mga bansang ito ang desisyon noong 2016 at ang kalayaan sa paglalayag -- na tinutuligsa ng Beijing bilang "panghihimasok ng ibang bansa sa panloob na usapin."

Pressure ng deadline

Nagsimula ang balangkas para sa tamang pakikitungo ng mga bansa sa rehiyon noong 2002 sa pamamagitan ng Declaration on the Conduct of Parties, na hindi sapilitan. Nagbigay ito ng pangkalahatang patakaran para ayusin ang mga alitan ngunit walang paraan ng pagpapatupad.

Nagsimula ang pormal na negosasyon para sa isang may legal na bisa na code noong 2017. Mula noon, ang pag-usad nito ay hindi tuluy-tuloy.

Naapektuhan din ng consensus-based na proseso ng paggawa ng desisyon ng ASEAN ang bilis ng mga pag-uusap. Bawat miyembro ng ASEAN ay may kanya-kanyang estratehikong prayoridad at ugnayang pang-ekonomiya sa Tsina, ang pinakamalaking kasosyo sa kalakalan ng samahan. Dahil sa kanilang magkakaibang pananaw, nagiging mas mahirap magkasundo sa mga sensitibong bahagi ng kasunduan.

Mas gusto ng Tsina na magkaroon ng direktang pag-uusap sa bawat bansa at iginiit na hindi dapat isali sa code ang mga bansang wala sa rehiyon.

Noong 2023, nagkasundo ang ASEAN at Tsina sa mga alituntunin para pabilisin ang mga negosasyon, kabilang ang mas madalas na pagpupulong, at magtakda ng layunin na tapusin ang code sa loob ng tatlong taon.

Noong nakaraang taon, sinabi ni Enrique Manalo, na noo’y Philippine foreign secretary, na ang mga partido ay “politically committed” o may pampulitikang paninindigan na tuparin ang itinakdang deadline.

Kamakailan, muling pinagtibay ng Maynila ang pangakong iyon habang papalapit na ang deadline. Patuloy pa rin ang pakikilahok ng lahat ng partido sa pag-aayos ng mahahalagang isyu at “bawat pag-uusap ay naglalapit sa atin sa pagkakaroon ng dokumentong may tunay na kabuluhan sa aktuwal na sitwasyon,” ayon kay Lazaro sa Japan Times noong Enero 18. Dagdag pa niya, ang layunin ng Maynila ay magkaroon ng code na hindi lamang napapanahon, kundi "epektibo at may laman."

Kasabay ng pag-asang ito, sinabi ni Dax Imperial, tagapagsalita ng ASEAN chairmanship ng Pilipinas, sa isang briefing noong Enero 27 na ang lahat ng partido ay “talagang determinado” na tapusin ang negosasyon sa loob ng itinakdang 2026 na timeline upang mapanatili ang bilis at tuluy-tuloy na pag-usad ng proseso.

Naganap ang mga negosasyon kasabay ng patuloy na mga engkwentro sa dagat sa South China Sea.

Pag-aalinlangan sa epekto ng COC

Ang mga pagkaantala sa pagtatapos ng COC ay maaaring nakabawas sa bisa o epekto nito, ayon kay Dr. Fitriani, isang senior analyst sa Australian Strategic Policy Institute na kilala sa isang pangalan lamang, sinabi niya sa GMA News Online.

“Maganda ang mayroong code, pero paano naman ang pagpapatupad?” tanong niya, at binanggit na maaaring umasa ang mga bansa sa “mini-lateral maneuvering” at “pakikipagtulungan ng coast guard sa mga bansang may parehong pananaw”, pati na rin sa pakikipag-ugnayan sa mga bansang wala sa rehiyon.

Noong Enero 29, nagtipon ang mga nangungunang diplomat ng Timog-silangang Asya sa Cebu City para sa unang negosasyon ng COC na ginanap sa ilalim ng pagkapangulo ng Pilipinas sa ASEAN. Kasama sa agenda ang mga isyung panrehiyon tulad ng Burma at mga alitan sa border, ngunit nanatiling pangunahing isyu ang South China Sea dahil sa kamakailang pagdami ng mga engkwentro sa dagat sa pagitan ng puwersa ng Tsina at Pilipinas sa mga pinag-aagawang bahagi ng dagat.

Dahil sa pagdami ng mga engkwentro, itinuturing ng Maynila na pangunahing prayoridad ang mga negosasyon para sa COC.