Nguồn: AFP | 2025-12-26

LASHIO, Myanmar — Cuộc bầu cử do quân đội Myanmar tổ chức đang bị chỉ trích gay gắt ở nước ngoài và bị tẩy chay trong nước, nhưng láng giềng Trung Quốc lại nổi lên như một bên ủng hộ nhiệt tình cho cuộc bỏ phiếu bị quốc tế ruồng bỏ này.

Các tổ chức theo dõi quốc tế đã bác bỏ cuộc bầu cử bắt đầu ngày 28/12, coi đây chỉ là màn kịch nhằm khoác áo mới cho chế độ quân sự kể từ cuộc đảo chính năm 2021, vốn đã châm ngòi cho nội chiến.

Liên Hợp Quốc (LHQ) cảnh báo rằng cả chính quyền quân sự Myanmar lẫn các nhóm vũ trang đối lập đều sử dụng bạo lực và đe dọa. Cao ủy Nhân quyền LHQ Volker Türk lên án “bầu không khí sợ hãi và đàn áp” bao trùm tiến trình bầu cử.

Tuy nhiên, Bắc Kinh đã làm trung gian và đạt được các thỏa thuận ngừng bắn mang tính bước ngoặt, và các nhóm nổi dậy đã rút lui, qua đó xoay chuyển cục diện xung đột và củng cố vị thế của chính quyền quân sự trước cuộc bỏ phiếu sẽ kéo dài nhiều tuần.

Từng hậu thuẫn các phe đối lập, nay Trung Quốc chuyển sang dồn sức ủng hộ quân đội và tiến trình bầu cử để Bắc Kinh theo đuổi lợi ích riêng tại Myanmar, thậm chí sắp xếp lại ban lãnh đạo nước này, theo các nhà phân tích.

“Cứ như thể một người ngoài đang can dự vào chuyện gia đình của chúng tôi vậy”, theo một cư dân thành phố Lashio ở miền bắc, từng là chiến lợi phẩm lớn nhất của phe nổi dậy nhưng đã được trao trả cho chính quyền quân sự nhờ sự can thiệp của Bắc Kinh vào tháng 4.

“Tôi muốn tự giải quyết chuyện gia đình mình”, người phụ nữ 30 tuổi nói, yêu cầu giấu tên vì lý do an ninh. “Tôi không thích người khác can dự vào”.

Bắc Kinh sẽ không để ‘nhà nước sụp đổ’

Quân đội Myanmar đã xóa bỏ nền dân chủ gần 5 năm trước, bắt giữ lãnh đạo dân sự Aung San Suu Kyi với cáo buộc gian lận bầu cử. Sau chiến thắng áp đảo năm 2020, đảng Liên đoàn Quốc gia vì Dân chủ của bà Suu Kyi cùng hàng chục đảng sắc tộc khác đã bị giải thể vì từ chối đăng ký với ủy ban bầu cử do quân đội hậu thuẫn, hoàn tất một cuộc thanh trừng chính trị trên diện rộng.

Đất nước rơi vào nội chiến khi các nhà hoạt động dân chủ chuyển sang đấu tranh du kích, sát cánh cùng các lực lượng sắc tộc có vũ trang đáng gờm và từ lâu đã chống lại quyền lực trung ương.

Phản ứng ban đầu của Trung Quốc trước cuộc đảo chính khá dè dặt, nhưng sự bùng nổ của các trung tâm lừa đảo trực tuyến dọc biên giới Trung Quốc - Myanmar đã làm thay đổi cục diện.

Những xí nghiệp lừa đảo sinh lợi khổng lồ này đã lôi kéo hàng loạt công dân Trung Quốc, cả với tư cách nạn nhân bị buôn người và cưỡng bức lao động lẫn mục tiêu của các chiêu trò lừa đảo tiền điện tử và tình cảm tinh vi.

Bực tức vì chính quyền quân sự không trấn áp, Bắc Kinh từ bỏ sự trung lập, và ít nhất đã ngầm hậu thuẫn cho một chiến dịch tấn công phối hợp của lực lượng nổi dậy, theo các tổ chức theo dõi tình hình.

Liên minh “Ba Anh Em” gồm ba đội quân sắc tộc đã giành được những thắng lợi đáng kể, trong đó có việc chiếm Lashio vào mùa hè năm 2024, lần đầu tiên một thủ phủ bang và bộ tư lệnh quân khu rơi vào tay phe nổi dậy.

“Cái tôi thấy là Trung Quốc có thể kiểm soát các tổ chức bên ngoài”, một cư dân Lashio khác, cũng khoảng 30 tuổi và xin giấu tên vì lý do an ninh, cho biết.

Quân nổi dậy tiếp tục tiến sát thành phố thứ hai của Myanmar là Mandalay, trước khi Bắc Kinh hãm phanh, theo Morgan Michaels, nghiên cứu viên tại Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS).

“Chính sách của Bắc Kinh là không để nhà nước sụp đổ”, ông nói với AFP. “Khi thấy quân đội có nguy cơ sụp đổ, họ coi đó là sự sụp đổ của nhà nước và đã can thiệp để ngăn chặn điều đó”.

Sắp xếp lại hàng ngũ

Trung Quốc có thể đã quyết định ủng hộ quân đội, nhưng theo ông Michaels, vẫn tồn tại sự nghi ngờ sâu sắc đối với Tổng tư lệnh Min Aung Hlaing — người đã đẩy đất nước vào cuộc khủng hoảng không lối thoát.

“Tôi nghĩ có một cảm nhận chung rằng ông ta cứng đầu và không thực sự giỏi trong những gì mình làm”, ông Michaels nói. “Họ muốn ông ta bị gạt sang một bên, hoặc chí ít là quyền lực của ông ta bị suy giảm”.

Nhiều tổ chức theo dõi, trong đó có chuyên gia LHQ Tom Andrews, đã mô tả cuộc bầu cử là một “trò hề”.

Quân nổi dậy thách thức chính quyền quân sự đã cam kết ngăn chặn cuộc bỏ phiếu trên lãnh thổ họ kiểm soát, và chế giễu đây chỉ là màn dàn dựng để Min Aung Hlaing kéo dài quyền lực bằng cách khoác lên mình chiếc áo dân sự.

Tuy nhiên, theo ông Michaels, việc quay lại chính quyền dân sự về danh nghĩa vẫn sẽ hạn chế quyền lực của Min Aung Hlaing, buộc ông phải lựa chọn giữa chức tổng thống hoặc tổng tư lệnh quân đội — hai vị trí mà ông hiện đang nắm giữ song song dưới chế độ quân trị.

“Điều đó có lẽ sẽ khiến quyền lực của ông ta bị suy giảm hoặc buộc ông phải đạt được một dạng thỏa hiệp nào đó”, nhà phân tích nhận định.

Sau khi chính quyền quân sự bắt đầu đưa ra lộ trình bầu cử, Min Aung Hlaing đã có cuộc gặp đầu tiên kể từ sau đảo chính với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình hồi tháng 5.

Trong khi đó, Trung Quốc bắt đầu làm suy yếu Liên minh Ba Anh Em — tách hai phe trong liên minh này, vốn đóng quân dọc biên giới Trung Quốc, thông qua các thỏa thuận ngừng bắn.

Quân đội Giải phóng Dân tộc Ta’ang đã đồng ý đình chiến hồi tháng 10, sau khi Quân đội Liên minh Dân chủ Quốc gia Myanmar trao trả Lashio, từng bị tranh giành khốc liệt vào tháng 4.

“Tôi cảm thấy mất mát với tư cách một công dân”, người phụ nữ Lashio xin giấu tên nói.

“Một số bạn bè của tôi không thể quay về. Một số người đã chết. Họ không còn trên cõi đời này nữa”.

Một phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Trung Quốc nói với AFP: “Trung Quốc ủng hộ [Myanmar] trong việc đoàn kết rộng rãi các lực lượng chính trị trong nước, từng bước thúc đẩy nghị trình chính trị nội bộ, cũng như khôi phục ổn định và phát triển”.

Phản bác lại những chỉ trích quốc tế về cuộc bầu cử hồi tuần trước, người phát ngôn chính quyền quân sự Zaw Min Tun nói với báo giới: “Cuộc bầu cử này không được tổ chức cho cộng đồng quốc tế”.

Ông cho biết các “quốc gia đối tác” đang “hỗ trợ và ủng hộ cuộc bầu cử” — và họ “xuất phát từ mong muốn mang lại điều tốt đẹp hơn cho [Myanmar]”.