Tác giả: Jia Feimao | 2026-02-23

Xuất khẩu quốc phòng của Trung Quốc đang chịu sự giám sát trở lại khi nhiều bên vận hành ở nước ngoài báo cáo tình trạng thiếu ổn định kéo dài và hỗ trợ hậu mãi yếu kém. Những vấn đề này đặt ra nghi vấn về tính khả thi của các hệ thống có giá thành thấp hơn trong điều kiện tác chiến thực tế.

Trong một bản đánh giá vào đầu tháng 2, Sam Cranny-Evans, cộng tác viên về khoa học quân sự tại Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Hoàng gia Anh, cho biết các lỗi kỹ thuật và khoảng trống trong công tác bảo dưỡng đã được ghi nhận trên nhiều nền tảng tác chiến thuộc lục quân, không quân và hải quân, và tác động của những vấn đề này càng trở nên nghiêm trọng hơn khi khách hàng gặp khó khăn trong việc tiếp cận phụ tùng thay thế, sửa chữa hoặc hỗ trợ kỹ thuật.

Xe tăng bị lỗi

Bản đánh giá truy nguyên mô hình này từ nhiều thập niên trước, dẫn chứng kinh nghiệm của Thái Lan với các xe tăng Type 69-II do Trung Quốc bàn giao vào năm 1988. Những phương tiện này được cho là "hoạt động thiếu ổn định và việc tìm nguồn phụ tùng thay thế gặp nhiều khó khăn", khiến Thái Lan phải cho chúng ngừng hoạt động vào năm 2004. Trong khi đó, các xe tăng M48 do Hoa Kỳ sản xuất, dù cũ hơn, vẫn tiếp tục được đưa vào biên chế sử dụng.

Báo cáo cho biết chi phí và yếu tố chính trị đôi khi lấn át hiệu năng trong các quyết định mua sắm quốc phòng, đồng thời mô tả các điều khoản của Trung Quốc là những "mức giá hữu nghị". Báo cáo viết thêm: "Thà có xe tăng kém tin cậy còn hơn là không có xe tăng nào", phản ánh những đánh đổi mà một số bên mua chấp nhận khi các lựa chọn phương Tây có chi phí cao hơn.

Theo bản đánh giá, sau đó Thái Lan đã mua xe tăng VT4 của Trung Quốc, với tổng cộng 60 chiếc được bàn giao tính đến năm 2023. Báo cáo dẫn lại một sự cố vào năm 2025, khi nòng pháo 125 mm của một xe tăng VT4 phát nổ trong cuộc giao tranh gần khu vực biên giới Thái Lan-Campuchia, làm bị thương kíp lái gồm ba người, đồng thời cho biết các nguồn chưa được kiểm chứng trên mạng xã hội đã nêu lên những lo ngại rộng hơn về độ tin cậy cũng như tuổi thọ sử dụng của nòng pháo bị rút ngắn.

Bản đánh giá cho biết một số sự cố được ghi nhận đối với các trang bị do Trung Quốc sản xuất đã xảy ra ngay trong điều kiện chiến đấu thực tế, thay vì trong các cuộc diễn tập, một dấu hiệu đáng lo ngại đối với những bên mua như Thái Lan và Myanmar.

Máy bay bị lỗi

Các nền tảng không quân cũng thu hút sự chú ý tương tự. Theo báo cáo, vào cuối năm 2022, Myanmar đã cho ngừng hoạt động phần lớn số tiêm kích JF-17 Thunder mới tiếp nhận do xuất hiện các vết nứt nghiêm trọng trên khung thân và trục trặc ở radar do Trung Quốc sản xuất. Hệ thống máy tính của máy bay gặp khó khăn trong việc thực hiện nhiệm vụ nhắm bắn mục tiêu ngoài tầm nhìn trực tiếp.

Trung Quốc vẫn tụt hậu so với các nhà cung cấp phương Tây về động cơ và vật liệu composite, một hạn chế có thể làm suy giảm độ bền trong các môi trường chịu tải cao, theo nhà phân tích quốc phòng Su Tzu-yun, Giám đốc Ban Chiến lược và Nguồn lực thuộc Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Quốc gia Đài Loan.

"Vấn đề chung của vũ khí Trung Quốc là hiệu năng tối đa nhìn trên giấy tờ có vẻ tốt, nhưng khả năng duy trì hiệu suất thì không đáng tin cậy", ông Su nói với Focus.

Theo bản đánh giá, máy bay huấn luyện và thiết bị bay không người lái cũng ghi nhận các khiếu nại về công tác bảo dưỡng.

Cranny-Evans dẫn lại nhiều vụ tai nạn liên quan đến máy bay huấn luyện FT-7 do Trung Quốc sản xuất mà Bangladesh từng gặp phải trong những năm trước đây. Một số vụ tai nạn đã khiến phi công thiệt mạng, trong đó có các vụ xảy ra vào năm 1998 và 2001.

Ông cho biết Bangladesh cũng đã phàn nàn về các vấn đề với máy bay huấn luyện hạng nhẹ K-8W vào năm 2020, bao gồm hiệu năng của hệ thống vũ khí không đạt yêu cầu và các lỗi thiết bị điện tử hàng không, cùng với những lo ngại về chất lượng phụ tùng thay thế và khâu lắp ráp ban đầu.

Thiết bị bay không người lái và tàu chiến bị lỗi

Nghiên cứu cho biết các hệ thống không người lái cũng cho thấy những rủi ro tương tự. Jordan không hài lòng với đội máy bay không người lái CH-4B Rainbow và đã rao bán, trong khi đội CH-4 của Iraq gặp tám vụ rơi trên tổng số 20 chiếc chỉ trong vài năm đầu tiên. Iraq buộc phải giữ số còn lại trong tình trạng dự bị do thiếu phụ tùng thay thế.

Trên biển, bản đánh giá dẫn lại các báo cáo từ bên thứ ba cho biết các khinh hạm F-22P do Trung Quốc chế tạo cho Pakistan đã gặp phải những vấn đề ảnh hưởng đến các bộ phận của hệ thống tên lửa, radar và động cơ. Một số báo cáo bên ngoài cũng cho hay các phụ tùng thay thế cung cấp cho tàu chiến do Trung Quốc sản xuất bị lỗi kỹ thuật.

Cranny-Evans cho biết các khí tài quân sự phức tạp có thể gặp sự cố vì nhiều nguyên nhân, bao gồm lỗi của người vận hành và công tác bảo dưỡng kém. Tuy nhiên, phạm vi rộng của các khiếu nại cho thấy những thách thức về kiểm soát chất lượng, vốn trở nên đặc biệt nghiêm trọng khi dịch vụ hậu mãi không đầy đủ. "Trong nhiều trường hợp, mối quan ngại của khách hàng không được hồi đáp", ông viết, đồng thời cảnh báo rằng người sử dụng có thể rơi vào tình trạng "yếu thế hơn về năng lực như một hệ quả".

Sự giám sát này diễn ra trong bối cảnh Trung Quốc vẫn là một trong những nhà xuất khẩu vũ khí lớn xét theo sản lượng. Theo Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm, trong giai đoạn 2020–2024, Trung Quốc chiếm 5,9% tổng kim ngạch xuất khẩu vũ khí toàn cầu, xếp thứ tư thế giới, trong đó gần hai phần ba lượng xuất khẩu được xuất sang Pakistan.

Cranny-Evans cho rằng Trung Quốc có thể giảm bớt những vấn đề này nếu các nhà xuất khẩu gắn việc bán vũ khí với chuỗi cung ứng phụ tùng mạnh mẽ, hỗ trợ bảo dưỡng đầy đủ và các bước phát triển tiếp theo nhằm bảo đảm hệ thống hoạt động đúng như cam kết. Tuy nhiên, trên thực tế, Trung Quốc thường không cung cấp đủ mức hỗ trợ cần thiết, và một số đối tác đã phải đối mặt với những sự cố nghiêm trọng ngay trong điều kiện xung đột, thay vì trong các cuộc diễn tập, ông nói.

"Thời gian sẽ cho thấy liệu những vấn đề này có được giải quyết hay không, nhưng ở thời điểm hiện tại, vẫn có cơ sở để thận trọng khi mua sắm trang bị do Trung Quốc sản xuất", ông viết.