Nguồn: AFP | 2026-04-08

NUKU'ALOFA, Tonga -- Hơn bốn năm sau một trong những vụ phun trào núi lửa mạnh nhất trong lịch sử, Tonga đang chật vật cải thiện cơ sở hạ tầng khi phải trả một khoản vay khổng lồ từ Trung Quốc.

Khi núi lửa Hunga Tonga-Hunga Ha'apai phun trào ngày 15/1/2022, tiếng nổ có thể nghe thấy từ nơi xa xôi như Alaska và gây ra một cơn sóng thần mạnh đánh vào hòn đảo chính của Tonga cách đó khoảng 65 km, khiến ba người thiệt mạng.

Hàng trăm ngôi nhà bị phá hủy, doanh nghiệp bị san phẳng và đường sá bị cuốn trôi, trong khi phần lớn nguồn nước không thể sử dụng được khi lớp tro dày 15 cm phủ xuống các đảo của Tonga.

Tháng trước, Thủ tướng Lord Fakafanua cho biết phần lớn các chương trình tái thiết của chính phủ đã hoàn tất nhưng thừa nhận vẫn còn “một số việc còn lại” mà chính phủ cần hoàn thành.

Thiệt hại do sóng thần gây ra vẫn còn rõ ràng ở một số khu vực của Tonga.

Các mảnh đổ nát từ nhà cửa và doanh nghiệp bị sóng đánh sập vẫn nằm rải rác gần các bãi biển ở bờ tây đảo Tongatapu, và tại đảo 'Eua gần đó, du khách được khuyến khích mang theo tiền mặt từ thủ đô Nuku'alofa vì máy ATM và các dịch vụ ngân hàng vẫn chưa được khôi phục.

Tuy nhiên, dù ông Fakafanua muốn giải quyết những vấn đề này, ông nói với AFP rằng chính phủ của ông đã ngừng vay nợ.

Áp lực nợ

Tài liệu ngân sách cho thấy một khoản vay 67,36 triệu USD từ Ngân hàng Exim Bank Trung Quốc, được vay để tái thiết khu trung tâm thương mại của Nuku'alofa sau các cuộc bạo loạn năm 2006.

Khoản vay ban đầu, được ký năm 2008, là 55 triệu USD, nhưng cộng lãi, tổng nợ đã vượt hơn 100 triệu USD vào năm 2024. Tổng dân số của Tonga chỉ hơn 100.000 người.

Chính phủ Tonga cam kết trả hết nợ vào năm 2030, và trong một năm tính đến tháng 6/2025, nước này đã trả cho Trung Quốc 17,7 triệu USD trong tổng số 29,4 triệu USD tiền trả nợ.

Khoản trả này chiếm tỷ trọng lớn trong chi tiêu của chính phủ quốc đảo nhỏ bé, nơi ngân sách hạ tầng hằng năm chỉ ở mức 10,1 triệu USD.

Ngân sách y tế trong cùng năm là 24,9 triệu USD, được tăng cường nhờ nguồn tài trợ một lần từ các nhà tài trợ, bao gồm New Zealand và Australia, để tái phát triển bệnh viện và cơ sở điều dưỡng tại Nuku'alofa.

Ngân sách y tế dự kiến sẽ giảm đáng kể trong năm nay, bất chấp tỷ lệ béo phì, tiểu đường và các bệnh không lây nhiễm ở mức đáng lo ngại.

“Chúng tôi có thể dùng số tiền đó cho những việc khác”, ông Fakafanua nói với AFP khi được hỏi liệu khoản nợ với Trung Quốc có gây tổn hải cho nhu cầu y tế và hạ tầng của Tonga hay không.

“Nhưng Tonga đã cam kết ký thỏa thuận vay, và chúng tôi dự định sẽ trả những gì đã ký”.

Hỗ trợ từ Trung Quốc

Trong khi Tonga thắt chặt tài khóa, Trung Quốc tìm cách mở rộng ảnh hưởng tại Thái Bình Dương bằng cách chào mời các khoản vay và xây dựng cơ sở hạ tầng.

Trong chuyến thăm Bắc Kinh của Quốc vương Tonga Tupou VI hồi tháng 11, Chủ tịch Tập Cận Bình cho biết Trung Quốc sẵn sàng “hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội của Tonga” và nói ông muốn “độc lập và chủ quyền” của Tonga được bảo vệ.

Ông Fakafanua nói đất nước ông sẽ không nhận thêm các khoản vay từ Trung Quốc.

“Hiện tại chúng tôi đang ở vị thế không nhận thêm bất kỳ khoản vay nào; chúng tôi sẽ không gánh thêm nợ”, ông nói với AFP.

“Chúng tôi đang quản lý tài khóa một cách khôn ngoan hơn”, ông nói thêm.

Theo tài liệu ngân sách của Tonga, nước này đối mặt với rủi ro đáng kể từ khoản vay với Trung Quốc, trong đó “rủi ro tái cấp vốn và rủi ro tỷ giá là những quan ngại chính”.

Quỹ Tiền tệ Quốc tế cho biết Tonga đang đối mặt với nguy cơ cao về tình trạng căng thẳng nợ.

Tài trợ từ Ngân hàng Thế giới

Tonga đã nhận nhiều khoản viện trợ không hoàn lại từ Ngân hàng Thế giới và Ngân hàng Phát triển châu Á để xây dựng cơ sở hạ tầng thiết yếu.

Trong số đó có dự án cầu đầm phá Fanga'uta trị giá 97 triệu USD hiện đang được xây dựng — dự án hạ tầng lớn nhất trong lịch sử Tonga.

Cây cầu dài 720 mét sẽ kết nối Nuku'alofa với khu vực phía nam của đảo chính Tongatapu.

Hơn 120 người Tonga đang làm việc trong dự án, sẽ tạo ra một tuyến sơ tán mới cho Nuku'alofa trong trường hợp xảy ra sóng thần hoặc lũ lụt do bão nhiệt đới.

Thủ tướng New Zealand Christopher Luxon đã thị sát công trường xây cầu trong chuyến thăm Tonga kéo dài hai ngày vào tháng 3, và trao đổi với công ty New Zealand McConnell Dowell — đơn vị đang xây dựng cây cầu.

Ông Luxon cho biết ông ủng hộ việc Tonga tập trung vào kỷ luật tài khóa, và việc New Zealand sẵn sàng hỗ trợ khi cần thiết là "khỏi phải bàn".