![Nagtatayo ng pabahay ang mga manggagawa sa Tonga habang patuloy ang rekonstruksyon matapos ang pagsabog ng bulkan at tsunami noong 2022, at pabigat ang utang sa Tsina sa pagbangon. [Habitat for Humanity New Zealand]](/gc9/images/2026/04/08/55485-tonga_1-370_237.webp)
Ayon sa AFP |
NUKU'ALOFA, Tonga -- Mahigit apat na taon matapos ang isa sa pinakamalakas na pagsabog ng bulkan sa kasaysayan, hirap ang Tonga na isaayos ang imprastraktura nito dahil sa binabayarang napakalaking utang sa Tsina.
Nang pumutok ang Hunga Tonga-Hunga Ha'apai noong Enero 15, 2022, narinig ang pagsabog hanggang Alaska at nagdulot ng tsunami na sumalanta sa pangunahing isla ng Tonga na may layong 65km, kung saan tatlo ang nasawi.
Daan-daang bahay ang nawasak, gumuho ang mga negosyo, at naanod ang mga kalsada, habang karamihan sa mga suplay ng tubig ay hindi na mainom dahil sa 15cm na abong bumagsak sa mga isla ng Tonga.
Sinabi ni Tongan Prime Minister Lord Fakafanua noong nakaraang buwan na tapos na ang karamihan sa mga programa ng pamahalaan para sa rekonstruksyon, ngunit inamin niyang may "ilang natitira" pa na kailangang tapusin.
![Nakipagkamay si Tongan King Tupou VI kay Chinese President Xi Jinping sa Beijing noong nakaraang Nobyembre 25. Hirap na makabangon ang bansang Pasipiko ng hari dahil sa pasaning utang sa Tsina. [Maxim Shemetov/Pool/AFP]](/gc9/images/2026/04/08/55486-afp__20260405__a6mu4zq__v1__highres__filestongachinapacificloans-370_237.webp)
Nananatiling malinaw ang pinsalang dulot ng tsunami sa ilang bahagi ng Tonga.
Nakakalat pa rin ang mga labi ng mga bahay at negosyong nawasak ng mga alon malapit sa mga dalampasigan sa kanlurang baybayin ng Tongatapu, at sa kalapit na isla ng 'Eua, hinihikayat ang mga turista na magdala ng pera mula sa kabiserang Nuku'alofa, dahil hindi pa naibabalik ang mga automated teller machine at serbisyo sa bangko.
Ngunit gaano man kagusto ni Lord Fakafanua na tugunan ang mga isyung ito, sinabi niya sa AFP na itinigil na ng kanyang pamahalaan ang pagkuha ng mga utang.
Bigat ng utang
Makikita sa mga dokumento ng budget ang $67.36 milyong utang sa Exim Bank ng Tsina na ginamit sa muling pagtatayo ng central business district ng Nuku'alofa matapos ang mga riot noong 2006.
Nagkakahalaga ng $55 milyon ang unang pautang na kinuha noong 2008, subalit dahil sa interes, umabot na ito sa mahigit $100 milyon pagdating ng 2024. Bahagyang mahigit sa 100,000 ang buong populasyon ng Tonga.
Nangako ang pamahalaan ng Tonga na babayaran ang utang nito pagsapit ng 2030, at sa taong hanggang Hunyo 2025, nagbayad ito sa Tsina ng $17.7 milyon bilang bahagi ng kabuuang pagbabayad ng utang na $29.4 milyon.
Napakalaking bahagi ng gastusin ng pamahalaan ang mga bayad na ito para sa maliit na bansa, lalo't nasa $10.1 milyon lamang ang taunang budget nito para sa imprastraktura.
Nasa $24.9 milyon ang budget sa kalusugan sa nasabing taon, na tinulungan ng one-off funding mula sa mga donor, kabilang ang New Zealand at Australia, para sa pagsasaayos ng ospital at mga nursing building sa Nuku'alofa.
Inaasahang bababa nang husto ang budget sa kalusugan ngayong taon, bagaman talamak ang kaso ng obesity, diabetes, at mga hindi nakakahawang sakit sa bansa.
"Magagamit sana namin ang perang iyon para sa ibang mga bagay," sabi ni Lord Fakafanua sa AFP nang tanungin kung nakakaapekto ang utang sa Tsina sa mga pangangailangan sa kalusugan at imprastraktura ng Tonga.
"Ngunit pumasok sa isang kasunduan sa utang ang Tonga, at tutuparin namin ang pagbabayad sa aming pinirmahan."
Suporta ng Tsino
Habang naghihigpit sa budget ang Tonga, nais naman ng Tsina na palawakin ang impluwensya nito sa Pasipiko sa pamamagitan ng pagpapautang at pagtatayo ng imprastraktura.
Sa pagbisita ni Tongan King Tupou VI sa Beijing noong Nobyembre, sinabi ni President Xi Jinping na handa ang Tsina na "magbigay ng tulong sa pag-unlad ng ekonomiya at lipunan ng Tonga" at sinabing nais niyang mapangalagaan ang "kalayaan at soberanya" ng Tonga.
Sinabi ni Lord Fakafanua na hindi na tatanggap ng karagdagang pautang mula sa Tsina ang kanyang bansa.
"Nasa posisyon kami ngayon kung saan hindi na kami tumatanggap ng anumang karagdagang pautang; hindi na kami magdaragdag ng utang," sabi ni Lord Fakafanua sa AFP.
"Nagiging mas matalino na kami sa aming pamamahala sa pananalapi," dagdag pa niya.
Ayon sa mga dokumento ng budget ng Tonga, nahaharap ang bansa sa matinding panganib mula sa utang nito sa Tsina, kung saan ang "refinancing risk at exchange rate risk ang itinuturing na mga pangunahing ikinababahala."
Nasa mataas na panganib ng debt distress ang Tonga, ayon sa International Monetary Fund.
Tulong mula World Bank
Nakatanggap ng tulong ang Tonga mula sa World Bank at Asian Development Bank para sa pagpapatayo ng mga mahahalagang imprastraktura.
Kasama rito ang $97 milyong proyektong Fanga'uta Lagoon Bridge na kasalukuyang itinatayo -- ang pinakamalaking proyekto ng imprastraktura sa kasaysayan ng Tonga.
Pagdurugtungin ng tulay na may habang 720 metro ang Nuku'alofa at ang katimugang bahagi ng pangunahing isla, ang Tongatapu.
Mahigit 120 mamamayan ng Tonga ang nagtatrabaho sa proyekto, na magsisilbing bagong daan para sa paglikas ng Nuku'alofa sakaling magkaroon ng tsunami o baha na dala ng mga bagyo.
Binisita ni New Zealand Prime Minister Christopher Luxon ang site ng tulay sa kanyang dalawang-araw na pagbisita sa Tonga noong Marso, at kinausap niya ang kumpanyang McConnell Dowell ng New Zealand na nagtatayo ng tulay.
Inihayag ni Luxon ang kanyang suporta sa paghihigpit ng budget ng Tonga, at binigyang-diin na "hindi na kailangang sabihin pa" na ang New Zealand ay handang tumulong sa oras ng pangangailangan.