Nguồn: AFP | 2026-02-27

KARNAL, Ấn Độ -- Hàng trăm viên pin bị thải bỏ lăn trên băng chuyền tiến vào máy nghiền tại một nhà máy hẻo lánh ở miền bắc Ấn Độ, qua đó nuôi dưỡng một ngành công nghiệp trị giá hàng tỷ đô la đang góp phần thúc đẩy các tham vọng địa chính trị của quốc gia này.

Ấn Độ đang tận dụng sự phát triển của lĩnh vực “rác thải điện tử”, thu hồi các khoáng sản quan trọng như lithium và cobalt, những vật liệu cần thiết để sản xuất từ điện thoại thông minh cho đến máy bay chiến đấu và ô tô điện, từ các thiết bị điện tử sử dụng hằng ngày.

Trong bối cảnh mối lo ngại toàn cầu gia tăng về sự thống trị của Trung Quốc đối với các khoáng sản quan trọng, New Delhi đã đẩy nhanh nỗ lực thu hồi những vật liệu thiết yếu cho tham vọng trở thành trung tâm trí tuệ nhân tạo.

Trong bối cảnh nhu cầu dự kiến sẽ tăng vọt và khai thác trong nước khó có thể tạo ra sản lượng đáng kể ít nhất trong một thập kỷ tới, Ấn Độ đang chuyển hướng sang một nguồn tài nguyên lâu nay bị bỏ qua: những núi rác thải điện tử ngày càng chồng chất.

Pin đã qua sử dụng có thể thu được lithium, cobalt và nickel; màn hình đi-ốt phát quang (LED) chứa germanium; bảng mạch chứa platinum và palladium; còn ổ cứng lưu giữ các nguyên tố đất hiếm. Từ lâu, rác thải điện tử đã được ví như một “mỏ vàng” các khoáng sản quan trọng.

Theo số liệu chính thức, Ấn Độ đã phát thải gần 1,5 triệu tấn rác thải điện tử trong năm ngoái (tương đương xếp đầy khoảng 200.000 xe tải chở rác), nhưng các nhà phân tích cho rằng con số thực tế có thể cao gấp đôi.

Tại nhà máy quy mô lớn của Exigo Recycling ở bang Haryana, một cỗ máy nghiền nát các pin từ xe tay ga điện thành bột đen tuyền. Vật liệu này sau đó được hòa tách thành dung dịch đỏ sẫm, rồi lọc, cô đặc và cuối cùng chuyển hóa thành bột trắng mịn: lithium.

Nhà khoa học hàng đầu của nhà máy này phải thốt lên: “Vàng trắng”, khi quan sát thành phẩm cuối cùng được gom lại trong các khay.

Xưởng tháo dỡ trong khu dân cư

Theo các ước tính trong ngành, hoạt động “khai khoáng đô thị”, tức thu hồi khoáng sản từ rác thải điện tử, có thể mang lại giá trị lên tới 6 tỷ USD mỗi năm cho Ấn Độ.

Dù chưa đủ để đáp ứng nhu cầu dự kiến của Ấn Độ, song các nhà phân tích cho rằng hoạt động này có thể giúp giảm thiểu các cú sốc nhập khẩu và củng cố chuỗi cung ứng.

Phần lớn rác thải điện tử hiện được tháo dỡ tại các xưởng thủ công phi chính quy trong khu dân cư, nơi chỉ thu hồi những kim loại dễ bán như đồng và nhôm, trong khi các khoáng sản quan trọng vẫn chưa được tận thu.

Năng lực tái chế chính quy của Ấn Độ hiện vẫn còn hạn chế so với Trung Quốc và Liên minh châu Âu, hai nền kinh tế này đã đầu tư mạnh vào các công nghệ thu hồi tiên tiến cũng như hệ thống truy xuất nguồn gốc.

Theo Viện Kinh tế Năng lượng và Phân tích Tài chính, Ấn Độ hiện có “mức độ phụ thuộc nhập khẩu 100%” đối với các khoáng sản quan trọng chủ chốt, bao gồm lithium, cobalt và nickel.

Nhằm thu hẹp khoảng cách so với hai nền kinh tế nói trên, chính phủ của Thủ tướng Narendra Modi đã phê duyệt một chương trình trị giá 170 triệu USD vào năm ngoái, với mục tiêu thúc đẩy hoạt động tái chế chính quy các khoáng sản quan trọng.

Chương trình này dựa trên các quy định về Trách nhiệm Mở rộng của Nhà sản xuất (Extended Producer Responsibility – EPR), theo đó buộc các nhà sản xuất phải chuyển rác thải điện tử đến các cơ sở tái chế đã được chính phủ đăng ký.

Ông Raman Singh, giám đốc điều hành của Exigo Recycling, một trong số ít cơ sở tại Ấn Độ có khả năng chiết xuất lithium, cho biết: “EPR đã đóng vai trò là chất xúc tác chủ đạo giúp mở rộng quy mô của ngành tái chế”.

Các nhà phân tích khác cho rằng những quy định này đã giúp chuyển hướng ngày càng nhiều rác thải vào khu vực tái chế chính quy.

Nitin Gupta làm việc tại Attero Recycling, công ty cho biết họ có thể thu hồi ít nhất 22 khoáng sản quan trọng, nói: “Trước khi EPR được triển khai đầy đủ, 99% rác thải điện tử được tái chế trong khu vực không chính quy”.

“Hiện nay khoảng 60% đã được chuyển sang khu vực chính quy”.

Số liệu của chính phủ cho thấy tỷ lệ chuyển dịch còn cao hơn, cho dù các ý kiến chỉ trích đặt nghi vấn về độ chính xác của việc theo dõi tổng lượng rác thải điện tử.

Tiềm ẩn nhiều rủi ro

Hoạt động tái chế có tổ chức vẫn chậm hơn các mục tiêu chính sách và không theo kịp tốc độ gia tăng của lượng chất thải, theo cảnh báo của NITI Aayog, một viện nghiên cứu được chính phủ hậu thuẫn.

Hoạt động tái chế phi chính thức tiềm ẩn những rủi ro nghiêm trọng. Việc đốt ngoài trời, ngâm axit và tháo dỡ không có bảo hộ khiến người lao động tiếp xúc với khí độc, đồng thời gây ô nhiễm đất và nguồn nước.

Tại Seelampur, một trong những trung tâm rác thải điện tử phi chính thức lớn nhất của Ấn Độ, những con hẻm chật hẹp chất đầy dây cáp chằng chịt và các thiết bị điện tử hỏng hóc.

Shabbir Khan, một thương nhân địa phương cho biết: “Các công ty mới chỉ giữ lại đủ lượng cần thiết để được cấp chứng nhận, phần còn lại vẫn đổ về chỗ chúng tôi”. “Hoạt động kinh doanh thậm chí còn tăng lên… chứ không hề giảm”.

Ông Sandip Chatterjee cho biết, ngay cả rác thải được chuyển tới các cơ sở tái chế chính quy cũng thường phải đi qua tay khu vực phi chính quy trước.

Ông nói thêm, việc đưa lao động phi chính quy vào các chuỗi cung ứng có thể truy xuất nguồn gốc sẽ giảm đáng kể thất thoát các khoáng sản quan trọng có giá trị trong quá trình phân loại và tháo dỡ.

Ecowork, tổ chức phi lợi nhuận duy nhất được cấp phép tại Ấn Độ trong lĩnh vực tái chế rác thải điện tử, đang nỗ lực thực hiện việc chính quy hóa này thông qua đào tạo và xây dựng môi trường làm việc an toàn.

Devesh Tiwari, quản lý vận hành cho biết: “Chương trình đào tạo của chúng tôi bao gồm công đoạn tháo dỡ và toàn bộ quy trình dành cho lao động phi chính quy”.

“Chúng tôi cho họ biết về các mối nguy hại, về những khoáng sản quan trọng có giá trị và cách làm đúng quy trình để giá trị của vật liệu không bị giảm”.

Tại cơ sở của mình ở vùng ngoại ô Delhi, Rizwan Saifi đã khéo léo tháo rời một ổ cứng bị thải bỏ, cắt lấy một nam châm vĩnh cửu để chuyển tới một cơ sở tái chế tiên tiến, nơi nó sẽ được nghiền nhỏ nhằm thu hồi dysprosium, một kim loại đất hiếm thiết yếu đối với linh kiện điện tử hiện đại.

Rizwan Saifi, 20 tuổi cho biết: “Trước đây, tất cả những gì chúng tôi quan tâm chỉ là đồng và nhôm, vì đó là những thứ có giá trị cao trên thị trường phế liệu”.

“Nhưng giờ chúng tôi đã biết nam châm này có giá trị lớn đến mức nào”.